Taktyka i Strategia - Forum Strona GłównaTaktyka i Strategia - Forum Strona Główna

To forum wykorzystuje pliki cookies do zapamiętywania spersonalizowanych preferencji.
Ustawienia dotyczace plików cookies można zmienić samodzielnie w przegladarce internetowej.
Szczegóły na stronie Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji.


FAQFAQ  SzukajSzukaj  UżytkownicyUżytkownicy  GrupyGrupy RejestracjaRejestracja  ZalogujZaloguj  AlbumAlbum  DownloadDownload


Poprzedni temat «» Następny temat
Czy polskie rycerstwo było dobrze uzbrojone?
Autor Wiadomość
Belizariusz
Szeregowy


Dołączył: 27 Maj 2007
Posty: 18
Wysłany: Pią 28 Gru, 2007   Czy polskie rycerstwo było dobrze uzbrojone?

Niniejsza praca jest próbą przedstawienia, jak było uzbrojone rycerstwo polskie w średniowieczu. Zakres chronologiczny omawianego zagadnienia, obejmuje okres od momentu kształtowania się stanu rycerskiego w Polsce w XIII wieku do jego zmierzchu na przełomie XV i XVI wieku. Niektórzy badacze uznają 1454 rok za datę przełomową, kiedy to zaczyna się zmierzch rycerstwa w Polsce. Dokonujące się wówczas przeobrażenia związane z potrzebami militarnymi wojska polskiego w czasie wojny trzynastoletniej, doprowadziły do upadku pospolitego ruszenia. Upadek tej tradycyjnej polskiej formacji wojskowej, doprowadził do wzrostu znaczenia oddziałów zaciężnych a co za tym idzie zmianach w uzbrojeniu, zwiastujących kres ,, rycerskiego” średniowiecza. Zakres terytorialny będzie obejmował granice ziem wchodzących w omawianym okresie w skład państwa polskiego. Są to- Wielkopolska, Małopolska, Kujawy, ziemia łęczycka i sieradzka oraz lenne Mazowsze.
Aby stwierdzić jakość i ilość uzbrojenia rycerzy polskich trzeba oprzeć się na dostępnych obecnie źródłach. Źródłami tymi są skąpe znaleziska archeologiczne, źródła pisane z omawianego okresu oraz ikonografia. Ze względu na skąpe znaleziska militariów, badacze musieli oprzeć się na tym co zawierały opisy broni w tekstach źródłowych oraz wyobrażeniach współczesnych o tematyce militarnej, zawartych w różnych źródłach ikonograficznych.
Źródła archeologiczne potwierdzają, że wszelkie znane w zachodniej Europie nowinki dotyczące uzbrojenia, stosunkowo szybko były przenoszone na grunt polski. Świadczy to o tym, że szlachta dążyła do posiadania jak najlepszego uzbrojenia. Na uzbrojenie przeciętnego rycerza, któremu nie podlegali kmiecie składały się zbroja, tarcza, hełm, włócznia i miecz. Wyższe wymagania dotyczyły zamożniejszych szlachciców, którzy oprócz osobistego stawienia się na wyprawę, musieli wyekwipować też odpowiedni do swoich możliwości finansowych poczet zbrojnych. W oddziale takim służyli- szlachcic mający uzbrojenie kopijnicze oraz podlegli mu strzelcy niższego stanu.
Podstawową bronią każdego rycerza co wydaje się oczywiste, był miecz. Źródła pisane wymieniają miecze bardzo sporadycznie. Jest to prawdopodobnie wynikiem niedostrzegania potrzeby zapisywania rzeczy oczywistych czyli takich, że każdy rycerz powinien oprócz swego uzbrojenia posiadać miecz . Potwierdzeniem tego faktu są informacje przekazywane przez źródła ikonograficzne . O tym, iż rycerze polscy używali najlepszych i najnowszych typów mieczy przekonują również źródła archeologiczne. Pod koniec XV wieku duże znaczenie w Europie zyskał koncerz , co miało związek z upowszechnieniem się pełnej zbroi płytowej, trudnej do przebicia tradycyjnym mieczem. Niestety niedostatek źródeł nie pozwala stwierdzić, czy broń ta została szeroko rozpowszechniona w Polsce. Pomimo iż nadal podstawową bronią rycerza był miecz to pod koniec XV wieku coraz częściej w użyciu pojawiała się szabla . Popularność tej broni stale rosła i w ciągu XVI wieku wyparła z bojowe użycia miecze. Innym rodzajem broni będącym w powszechnym użyciu w całym wojsku polskim, nie tylko wśród szlachty był kord i tasak . Bronie te są ciężkie w odróżnieniu od siebie, ponieważ w źródłach nazwy te są używane naprzemiennie. Bliskie podobieństwo konstrukcyjne tych broni może sugerować, że wprowadzony przez badaczy podział na tasaki i kordy jest sztuczny. Innym rodzajem białej broni będącym w powszechnym użytku, był puginał (nóż bojowy) . Stosunkowo duża liczba znalezionych noży bojowych pozwala sadzić, iż ten rodzaj oręża występował pospolicie.
Rycerzowi polskiemu do walki oprócz broni białej służyła też, broń obuchowa i drzewcowa. Do broni obuchowej zalicza się topór bojowy i siekierę . Nie były one uważane za broń przystojącą rycerzowi co widać w poznanej ikonografii. Jednak o popularności toporów świadczą źródła pisane i archeologiczne. Ciężko jest określić istotna różnice konstrukcyjną pomiędzy toporem bojowym a siekierą, ponieważ rycerze polscy prawdopodobnie zdecydowanie preferowali topory ,, wielofunkcyjne”, a więc takie, które służyły jako broń i narzędzie pracy. Takie postępowanie jest zrozumiałe, ponieważ ogranicza wysokość wydatków na uzbrojenie. Osobny zakup topora bojowego i roboczej siekiery podnosiłby tylko niepotrzebnie wydatki szlachcica. Innymi rodzajami broni obuchowej, będącymi w użytku były buzdygany, czekany, maczugi i buławy . Niezbędną częścią uzbrojenia rycerza była kopia i była na wyposażeniu każdego szlachcica, którego było na nią stać. Można było rozróżnić kopie służącą do walki na polu bitwy i kopie ,,turniejową’’ o stępionym ostrzu do walk w turniejach rycerskich. Mniej kosztowną bronią były włócznie i to one były w powszechnym użyciu wśród zubożałej szlachty. Rzadziej spotykanym uzbrojeniem były oszczepy, partyzany, runki, szydła, sulice i broń dzrzewcowa o żeleźcu złożonym .
Podobnie, jako oręż ,,nierycerski’’, traktowane były łuki, kusze oraz ręczna broń palna . Pomimo niechęci rycerstwa do tego rodzaju broni uważanej za niehonorową, była ona na uzbrojeniu pocztu rycerskiego i uzbrojeniu domowym szlachty. Bardziej praktyczne na polu walki i popularniejsze od łuków, były kusze. Właśnie w kusze uzbrojeni, byli konni strzelcy w poczcie rycerskim(oprócz słabiej uzbrojonych strzelców). Rzadziej używane w walce były łuki, które pełniły wówczas bardziej role broni myśliwskiej. Natomiast ówczesne rycerstwo w ogóle nie było przekonane do ręcznej broni palnej (zapewne ze względu na jej jeszcze niewielkie walory bojowe), preferując sprawdzone i stare rodzaje broni strzeleckiej. Jednak pomimo to chęć posiadania ówczesnych ,,nowinek’’ technicznych, skusiła niewielką grupę szlachty do zakupu tej broni.
Obok uzbrojenia zaczepnego podstawowym uzbrojeniem rycerza było uzbrojenie ochronne. Były to hełmy, zbroje i tarcze. Wówczas na użyciu szlachty, były praktycznie wszystkie rodzaje dostępnych w Europie hełmów . Najpopularniejsze były hełmy typu- przyłbice, kapaliny i salady. Wszystkie te hełmy znane są z przedstawień ikonograficznych. Popularne wśród rycerzy, było plastyczne modelowanie hełmów na różne kształty np. ludzkiej twarzy czy psiego pyska. Natomiast najpopularniejszym typem zbroi używanej przez szlachtę, była biała zbroja płytowa. Inne rodzaje ochron tułowia i kończyn używane były bądź jako jej uzupełnienie, bądź samodzielnie przez strzelców. Ówczesną pełną zbroję płytową tworzyły: kirys osłaniający tułów, ochrony kończyn i niekiedy, obojczyk, szorca lub taszki. Kirys składał się z napierśnika i naplecznika. Ręce rycerza chroniły naręczaki, a pełny naręczak tworzyły: naramiennik, Opacha, nałokcica i zarękawie, osłaniające całą kończynę górną z wyjątkiem dłoni zabezpieczonej rękawicą. Pełna osłona nogi złożona była z nabiodrka, nakolanka, nagolenicy i trzewika. Na napierśnik zakładano niekiedy obojczyk chroniący szyję górną część tułowia. Szorca stanowiła przedłużenie kirysu. Niekiedy szorce zastępowano taszkami, chroniącymi przednią powierzchnię uda. Oprócz pełnej zbroi płytowej na którą, było stać najbogatszych rycerze używali jeszcze samego napierśnika lub pancerza kolczego ( przez bogatszych noszonego często pod zbroją płytową krytą). Ostatnim ważnym elementem ochronnym była tarcza . Zarówno dla piechoty jak i jazdy, był odrębny rodzaj tarczy. Rycerze używali różnego rodzaju tarcz. Niestety stan zachowanych źródeł o tarczach jest gorzej niż zły i wynika on z dużego ubóstwa materiałów źródłowych.
Podstawową i żywotną częścią ekwipunku stanowiącą o byciu rycerzem, był koń . Koń był nieodłącznym towarzyszem rycerza na polu bitwy i był dla niego rzeczą bezcenną świadczącą o jego stanie i wyższości nad piechotą. Tradycja hodowli koni w Polsce sięga XI wieku. Konie były hodowane zarówno w stadninie królewskiej jak i w dobrach wielkiej i średniej własności ziemskiej oraz w klasztorach. Źródła poświadczają nie tylko hodowlę koni, ale także ich układanie a nawet tresurę wierzchowców. Rozróżniano wówczas konie ze względu na ich wielkość i masę, dzieląc je na ,,dobre’’, ,,równe’’, ,,wyżśrednie’’, ,,średnie’’ i ,,małe’’. Wyróżniano także ogromna różnorodność maści końskich np. ,,wilczate’’, ,,myszate’’ czy ,,zrydzapleśniawe’’. Ceny koni zależały od ich jakości i tak np. drobne rycerstwo dosiadało koni o wartości 4-6 grzywien, wysokiej klasy konie rycerskie kosztowały 7-10 grzywien, zaś konie o cenie przekraczającej 10 grzywien były towarem luksusowym. Najbardziej ceniono konie rasowe, specjalnie ćwiczone oraz bojowe. Te ostatnie ze względu na najwyżej 5-letni okres maksymalnej sprawności fizycznej należało zmieniać częściej niż inne.
Samo posiadanie konia nie oznaczało jeszcze końca wydatków z nim związanych. Rycerz musiał zadbać o odpowiednie oprzędzenie jeździeckie w postaci siodła, ostróg, uzd czy rzemieni oraz innych niezbędnych części. Jako, że koń był rzeczą cenną, rycerze dbali również o zapewnieniu mu odpowiedniej ochrony. W tym celu konie wyposażano w płytowe zbroje końskie tzw. ladry oraz w kolczugi czy wykonane z tkanin kropierze . Pociągało to za sobą znaczne koszty co powodowało, że najlepsze ochrony dla koni mogli mieć tylko najbogatsi członkowie stanu rycerskiego.
Istotną rzeczą dla średniowiecznych rycerzy, były ceny kupowanego wyposażenia bojowego. Rodzaj i jakość uzbrojenia, była zależna od dochodu poszczególnych rycerzy. Przykładem progu zamożności szlachty w 2 połowie XV wieku są zeznania o stanie majątkowym, składane w konsystorzu poznańskim. Według złożonych oświadczeń 12% szlachty miało dochód roczny poniżej 30 grzywien, w granicach 31-60 grzywien mieściło się 18% stanu rycerskiego, w przedziale 61-150 grzywien było 26%, tyle samo (26%) miało dochód od 151 do 600 grzywien. Kwoty od 601 do 1500 grzywien osiągało 11%, zaś dochodem sięgającym 6000 grzywien legitymowało się 7% rycerstwa w Wielkopolsce. Próg średniej zamożności wynosił wówczas ok. 60 grzywien, na które składał się przykładowo roczny czynsz i świadczenia z jednej dużej wsi (30łanów kmiecych). Znane są liczne przykłady drobnych posiadaczy ziemskich, żyjących z własnej pracy na roli lub w ogóle bezrolnych .
Według ówczesnych wymagań mobilizacyjnych, szlachcic nie mający kmieci służył konno w zbroi, z tarczą, w hełmie z włócznią. Lepiej uzbrojony miał być właściciel 1-2 poddanych. Prawdopodobnie dochód 20 grzywien wyznaczał próg możliwości mobilizacyjnych dla szlachty. Według uchwały z 1458, nie posiadający dochodów z czynszów mieli wystawić 1 pieszego strzelca z każdych 20 łanów uzbrojonego w tarczę, hełm i kord. Przy dochodach 20 grzywien miał to już być konny strzelec z kuszą, w pancerzu, obojczyku i hełmie. Wszyscy osiągający 100 grzywien mieli wyprawić ze swych dóbr po jednym kopijniku na dobrym koniu w pełnej zbroi z 2 towarzyszącymi mu strzelcami w pancerzach kolczoch z obojczykami oraz w hełmach. Tak więc rycerz musiał pokryć nie tylko koszt własnego uzbrojenia, ale również musiał wyposażyć odpowiednio towarzyszący mu poczet. To powodowało, że w posiadaniu rycerstwa znajdowało się wiele kompletów różnej jakości uzbrojenia, służącego do wyposażenia własnego pocztu oraz składowanego w domowych arsenałach w razie szlacheckiego zajazdu .
Aby zrozumieć wysiłek finansowy rycerza, należy zwrócić uwagę na koszty poszczególnych kompletów uzbrojenia wówczas obowiązujących. W skład wyposażenia strzelczego i kopijniczego wchodziła broń zaczepna, uzbrojenie ochronne, koń i oporządzenie do niego. Uzbrojenie strzelcze słabe kosztowało- 6 grzywien ( 7 grzywien ), średnie- 11 grzywien, dobre- 21 grzywien (24). Natomiast uzbrojenie kopijnicze słabe kosztowało- 12 grzywien, średnie- 22 grzywny (25), dobre- 29 grzywien (35), bardzo dobre- 43 (53) . W wyniku porównania zestawienia dotyczącego kosztów uzbrojenia i uzyskiwanych dochodów widać, że jednorazowy zakup całości oręża, konia i wyposażenia jeździeckiego nie był możliwy dla sporej grupy szlachty. Dla pozostałych rycerzy, taka inwestycja stanowiła poważne nadwyrężenie posiadanego budżetu. Chociaż wydatki na broń rozłożone były w czasie, to jednak żaden z elementów uzbrojenia nie mógł być przestarzałego typu. Badacze zajmujący się uzbrojeniem wojska w średniowiecznej Polsce przypuszczają, że pełne przezbrajanie następowało w cyklu mniej więcej siedemdziesięcioletnim, toteż tylko przez taki okres broń powinna być skuteczna.
Badacze stwierdzili, że uzbrojenie będące w posiadaniu rycerstwa stanowiło część zasobów broni znajdującej się w ówczesnej Polsce. Trudno jest oszacować ilość broni jaka była do dyspozycji zbrojnych. Jednak podjął się tego jeden z badaczy J. Szymczak, który oparł się na danych dotyczących liczebności zbrojnych stających do walki w ramach expeditio generalis na początku XIV wieku. Według jego ustaleń możliwości mobilizacyjne obejmowały 36 000 kombatantów, którzy powinni razem posiadać 36 000 długiej broni siecznej, 9000 kopii i włóczni, 27 000 sztuk różnej broni strzelczej, 36 000 hełmów, 28 000 kolczug, 15 000 napierśników różnych typów oraz płatów, 5000 pełnych zbroi płytowych oraz 7000 płytowych naręczaków i osłon nóg. W wieku XV ilości te uległy zmianom i wynosiły: 66 000 broni siecznej, 16 000 kopii i włóczni, 50 000 sztuk broni strzelczej, 66 000 hełmów, 60 000 pancerzy kolczoch, 40 000 kirysów płytowych, 16 000 napierśników, 5000 płatów, 25 000 naręczaków i 15 000 osłon nóg .
Podsumowując należy podkreślić, że uzbrojenie polskiego rycerstwa nie odbiegało od używanego przez rycerzy zachodnioeuropejskich. Dowodzą tego zarówno źródła archeologiczne jak i ikonograficzne. Sporo informacji na ten temat można znaleźć również w źródłach pisanych. Jednak obecny stan wiedzy, dotyczącej uzbrojenia rycerstwa wciąż nie jest pełny i być może dalsze badania w przyszłości, polepszą stan wiedzy na ten temat. Tymczasem opierając się na dotychczasowych wynikach badań z całą pewnością można stwierdzić, że średniowieczne rycerstwo polskie było bardzo dobrze wyposażone w broń i uzbrojenie ochronne.

Na podstawie;
A.Nowakowski, Uzbrojenie w Polsce średniowiecznej 1450-1500, Toruń 2003.
P.A. Nowakowski, Arsenały domowe rycerstwa polskiego w średniowieczu, Toruń 2006
 
 
Korab
Podporucznik



Dołączył: 13 Lip 2008
Posty: 699
Skąd: Katowice,Wiedeń
Wysłany: Śro 17 Wrz, 2008   

Swietna i bardzo ciekawa praca gratuluje!!
 
 
 
Wyświetl posty z ostatnich:   
Odpowiedz do tematu
Nie możesz pisać nowych tematów
Nie możesz odpowiadać w tematach
Nie możesz zmieniać swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz głosować w ankietach
Nie możesz załączać plików na tym forum
Nie możesz ściągać załączników na tym forum
Dodaj temat do Ulubionych
Wersja do druku

Skocz do:  

Powered by phpBB modified by Przemo © 2003 phpBB Group
Strona wygenerowana w 0,06 sekundy. Zapytań do SQL: 9